پاسخ:

آنچه درباره آمدن اموات به ديدار بازماندگان مطرح است، اين است که بر اساس روايات، ارواح مردگان هر چند گاهي به اذن خداوند به ديدار خانواده‌شان مي‌آيند و آن ها را مي‌بينند. اگر سرگرم کارهاي خوب بودند، شادمان مي‌شوند . اگر گرفتار کارهاي بد بودند، ناراحت مي‌شوند. اما اينکه در چه ساعتي و يا چه زماني و يا هر چند گاهي مي‌آيند، روايات‌‌ها متفاوت است. در برخي روايات هر هفته ذکر شده و در برخي هر ماه يک بار و در برخي سالي يک بار .

مرحوم شيخ کليني (ره) در کتاب شريف کافي بابي تحت عنوان«ان الميت يزور اهله» (1) را مطرح کرده ‌است . روايات معتبري را در اين باره نقل نموده‌اند . در روايات آمده است که اموات اعمّ از مؤمن و غير مؤمن به ديدار بازماندگان خود مي‌آيند . هر ميّتي برحسب منزلت و شأني که دارد ،اجازه اين کار را پيدا مي‌کند.

بعضي از اموات هر روز ، بعضي ديگر هر هفته و برخي هر سال و بعضي هر چند سال يک‌بار . حداقل اجازه‌اي که مؤمنان دارند ،هر جمعه است که مي‌توانند به ديدار آشنايان خود در دنيا بيايند. مؤمنان وقتي به ديدار اقوام خود مي‌آيند، اگر آن ها را مشغول اعمال صالح ببينند ، خوشحال شده و خدا را شکر مي‌کنند . کافران وقتي به ديدار اقوام خود مي‌آيند و آن ها را مشغول انجام اعمال صالح مي‌بينند ، حسرت مي‌خورند.

همچنين در حديثي که در کتاب جامع الاخبار آمده است (2) بيان شده که اموات مومنان در شب جمعه به كنار خانه هاي خود مي آيند . با التماس و تضرع از خويشاوندان انتظار دارند کار خيري و صدقه‌اي براي آن ها انجام داده شود .

ميزان ملاقات و سر زدن اموات به خانواده هاي شان بسته به ميزان آزادي عملي است كه در برزخ براي ايشان در نظر گرفته مي شود كه اين امر هم تابع اعمال و رفتارهاي آنان در دنياست .

از روايات استفاده مي‌شود که حضور ارواح اموات در دنيا و توجه به وضعيت بستگان شان از يک سو به ميزان مقام و منزلت آنان و فراغت از مشکلات خاص آن جهان بستگي دارد؛ از سويي ديگر به ميزان علاقه و رضايت آنان از بازماندگان و ميزان توجه بازماندگان به آنان . چه بسا بي توجهي اموات به برخي از بازماندگان به خاطر نااميدي از توجه و خيرات و صدقات خالصانه ايشان باشد كه به حال آن ها منفعت دارد .

از امام کاظم عليه السلام روايت شده که روح اموات به بازماندگان سر مي‌زند. اگر از آنان کردار خوب و عمل صالح ببينند، خوشحال مي‌شوند و از آنان راضي مي‌گردند. اگر آنان را در مسير طاعت خداوند نديدند، بلکه کردار بد و گناه از آنان مشاهده نمودند، اندوهگين و ناراحت مي‌شوند. (3) اما در هر حال به نظر نمي رسد كه اين امر محدود به خانه خود و محل سكونت قبلي شان باشد . چه بسا در صورت وسعت عمل و منزلتي كه دارند، بتوانند به مكان هاي گوناگون مورد علاقه خود سر بزنند .

اما در مورد اين كه ارواح به چه صورتي به خاندان خود سر مي زنند، اشارات مختصري در برخي روايات شده است . البته نمي توان به راحتي در مورد معناي دقيق شان اظهار نظر نمود ؛ مثلا اسحاق بن عمار مي‌گويد: از امام موسي بن جعفر (عليهما السلام ) پرسيدم:

آيا ميّت از خانواده‌اش ديدار مي‌کند؟ فرمود: بله- پرسيدم :هر چند وقت؟ فرمود: بنا به منزلتي که نزد خداوند دارد، در هر جمعه يا هر ماه يا هر سال . پرسيدم : به چه شکلي نزد آن ها مي‌آيد؟ فرمود: به صورت پرنده‌اي لطيف که بر ديوار خانه هاي شان مي‌نشيند و بر آنان اشراف مي‌يابد... .(4)

به نظر مي رسد اينکه حضرت فرمود :به صورت پرنده‌اي لطيف ، يک نوع تمثّل در قالب و تجسم ارواح است . مقصود از پرنده نيز پرنده مادّي يا آشناي ذهني ما يا موجودي قابل رويت نمي‌باشد و گرنه تعبير لطيف در مورد پرنده معمولي معنا ندارد ؛ در هر حال اعتقاد عامه مردم در مورد پرنده يا پروانه و ديگر حشرات در اين خصوص درست به نظر نمي رسد .

پي‌نوشت‌ها:

1. شيخ كليني ، فروع کافي، ج3 ،ص 230 ،نشر دارالکتب الاسلاميه تهران 1388ق.

2. تاج الدين شعيرى‏ ، جامع الاخبار ،ص169، انتشارات رضى‏ ، قم‏ ، 1405‏ ق .

3. علامه مجلسي ، بحار الانوار، ج 6، ص 257، انتشارات اسلاميه تهران بي تا .

4. همان ،ج 58 ،ص 52.