برخی از مراجع معظم تقلید مانند حضرت آیت اللّه مکارم شیرازی در این باره فرموده اند:

«مقدار مهر السنة 500 درهم نقره است و هر درهم در حدود 5/2 گرم است. بنابراین، پانصد درهم نقره در حدود 1250 گرم نقره می شود. در این تاریخ و با پرسش از نقره فروشان هر گرم نقره با توجه به جنسهای متفاوت آن، بین 400 تومان تا 1500 تومان متفاوت است.»

شایان گفتن است این مراجع نکته دیگری را نیز در این باره بیان فرموده اند و آن عبارت از این است که اگر زن و شوهر می دانسته اند که مهر السنة برابر با 500 درهم نقره است، باید معادل آن را با پول رایج حساب کرد و در صورت مطالبه، آن را پرداخت؛ ولی چنانچه هر دو یا یکی از آنان از مقدار مهر السنة آگاهی نداشته اند، احتیاط این است که در مورد مقدار مهر با یکدیگر مصالحه کنند.(1)

نکته دوم:

گاهی برخی از افراد به ویژه جوانان و نوجوانان با تیر و کمان گنجشکی را می زنند و پس از افتادن روی زمین، با دست، سر آن را می کنند و سپس گوشت آن را می خورند. این گونه افراد باید توجه داشته باشند که طبق فتوای مراجع تقلید خوردن گوشت چنین گنجشکهایی حرام است؛ زیرا در ذبح و سربریدن گنجشک باید از فلز تیزی مانند چاقو استفاده کنند تا خوردن گوشت آنها با رعایت شرایط دیگر حلال شود.(2)

نکته سوم:

همان گونه که دیده اید بسیاری از نمازگزاران، پس از پایان نماز خود، با یکدیگر دست می دهند و مُصافحه می کنند. آیا این کار، از نظر شرعی، مستحب و دارای ثواب است؟

حضرت آیت اللّه تبریزی در این باره فتوا داده است:

«روایت خاصی برای انجام دادن این کار از سوی شارع مقدس وارد نشده است؛ ولی روایاتی به طور مطلق از سوی شارع مقدس وارد شده که دست دادن و مصافحه کردن با شخص مؤمن، پس از قطع ارتباط با او، مستحب است. و چون ارتباط میان دو یا چند نمازگزار مؤمن با خواندن نماز قطع می گردد،(3) استحبابِ آن روایات مطلق، موردِ خاصِ مصافحه پس از پایان نماز را نیز شامل می شود.»(4)

نکته چهارم:

یکی از شرایط صحت وضو در رساله های توضیح المسائل بدین مضمون آمده است:

«در وضو باید شستن صورت و دستها و مسح سر و پاها را خود انسان انجام دهد، و اگر شخص دیگری او را وضو دهد، یا در رساندن آب به صورت و دستها و مسح سر و پاها به وی کمک کند، وضویش باطل است.»(5)

برخی با خواندن این مسئله گمان کرده اند که اگر در حال اختیار، شخص دیگری به وسیله ظرف، پارچ، و مانند آن، داخل مشت وضو گیرنده آب بریزد، وضوی او باطل می شود! در صورتی که چنین کمکهایی وضو را باطل نمی کند، بلکه این کار برای وضو گیرنده فقط مکروه است؛ زیرا عمل شُستن یا مسح را خودِ وضو گیرنده انجام می دهد، نه آن شخص.

البته اگر شخصِ کمک کننده به تنهایی و در حال غیر اضطرار و مثلاً به وسیله دستهای خودش عمل شستن یا مسح را برای وضو گیرنده انجام و در حقیقت او را وضو دهد، و یا مثلاً دست وضو گیرنده را در دست خودش بگیرد و با همکاری و مشارکت او عمل شستن یا مسح را برای وضو گیرنده انجام دهد، و در حقیقت در رساندن آب به صورت و دستها و مسح سر و پاها به وی کمک کند، در این حالت است که وضو باطل می شود.(6)

نکته پنجم:

گاهی گفته می شود: «چنان چه دختران و زنان در برابر پسران و مردان نامحرم و در مکانهایی مانند ایستگاه های قطار و یا بین راه وضو بگیرند، وضوی آنان باطل می شود!»

حال آنکه در چنین مواردی وضوی بانوان باطل نیست و صحیح است؛ زیرا اگر بانوان در برابر مردان نامحرم به طوری وضو بگیرند که حجاب شرعی خود را رعایت نکنند، و مثلاً قسمتهای مچ دست به بالا یا موها و یا روی پای آنان هنگام شستن و مسح کردن در برابر دید نامحرم باشد، در این صورت فقط به جهت رعایت نکردن حجاب شرعی مرتکب کار حرامی شده اند، ولی وضویشان صحیح است.(7)

نکته ششم:

بعضی از مراجع بزرگوار تقلید مانند حضرت امام خمینی رحمه الله چگونگی مسح سر را، حتی در حال اختیار و نه اضطرار، به 10 صورت جایز می دانند: 1. با دست راست؛ 2. با دست چپ؛ 3. از بالا به پایین؛ 4. از پایین به بالا؛ 5. با داخل و کف دست؛ 6. با بیرون و پشت دست؛ 7. با ساعد و فاصله میان مچ دست تا آرنج؛ 8. به صورت طولی و عمودی؛ 9. به صورت عرضی و افقی؛ 10. به صورت زیگزاگی.(8)

نکته هفتم:

برخی گمان کرده اند که اگر هنگام مسح سر، دست وضو گیرنده با رطوبت و تری پیشانی او تماس پیدا کند، وضوی وی باطل می شود، در حالی که این مسئله دو صورت دارد:

1. اگر مسح پا نیز با همان قسمت از دست که با آب پیشانی تماس پیدا کرده انجام شود، در این صورت وضو باطل می گردد.

2. چنانچه مسح پا با قسمت دیگری از دست که با آب پیشانی تماس پیدا نکرده انجام شود، در این صورت وضو صحیح است. مثلاً انگشتان دست هنگام مسح سر، با رطوبت پیشانی تماس پیدا نکرده باشد و مسح پا نیز با رطوبت باقی مانده در انگشتان دست نه کف دست انجام گیرد.(9)

نکته هشتم:

بسیاری از مراجع معظّم تقلید مانند حضرت امام خمینی رحمه الله خواندن دعا به زبان غیر عربی را مانند فارسی، ترکی و انگلیسی و خواندن اشعاری را که دارای مضمون دعا و مناجات است، در نماز جایز می دانند.

بنابراین، هر نمازگزاری طبق فتوا و نظر چنین مراجعی و نه همه آنان می تواند مثلاً در قنوت نماز چنین دعاهایی را بخواند:(10)

الهی سینه ای ده آتش افروزدر آن سینه دلی وان دل همه سوز

اِلهی عَبْدُکَ العاصی أتاکا  مُقِرّا بِالذُّنُوبِ وَ قَد دَعاکا(11)

نکته نهم:

می دانیم که اگر بخواهیم به ثواب کامل کارهای مستحب دست یابیم، باید آنها را به همان گونه ای که شارع مقدس از طریق مرجع تقلیدمان دستور داده است، انجام دهیم. یکی از این کارهای مستحب، بالا بردن دستها هنگام گفتن تکبیرة الاحرام و تکبیرهای بین نماز است. برخی از مراجع بزرگوار تقلید مانند حضرت امام خمینی رحمه الله چگونگی این کار را بدین صورت بیان فرموده اند:

«برای نمازگزار مستحب است هنگام گفتن تکبیرة الاحرام دستهای خویش را تا مقابل صورت و یا تا مقابل گوشها بالا ببرد به طوری که با آغاز بالا بردن دستها، گفتنِ «اَللّهُ اَکْبَرْ» را نیز آغاز کند و با پایان بالا بردن دستها که دستهایش مقابل صورت یا گوشها می رسد، گفتن «اَللَّهُ اَکْبَرْ» را نیز به پایان رساند؛(12) و بهتر است که دستها از برابر گوشها عقب تر نرود و انگشتان دستها به هم چسبیده و کف دستها رو به قبله باشد.»(13)

نکته دهم:

در رساله های توضیح المسائل آمده است: «نمازگزار در سجده باید سر دو انگشت بزرگ پاهایش را به زمین بگذارد، و اگر انگشتهای دیگر پاهایش را به زمین بگذارد، نمازش باطل است.»(14)

برخی با خواندن این مسئله گمان کرده اند که اگر نمازگزار به همراه سرِ دو انگشت بزرگ پاهایش، انگشتهای دیگر پاهایش را نیز به زمین بگذارد، نمازش باطل است.

در حالی که منظور از این مسئله آن است که اگر نمازگزار در سجده، سر دو انگشت بزرگ پاهایش را اصلاً به زمین نگذارد و به جای آنها انگشتهای دیگر پاهایش را بگذارد، در این صورت است که نمازش باطل می شود، و روشن است که معمولاً چنین حالتی برای نمازگزاران کمتر پیش می آید.(15)

نکته یازدهم:

برخی از نمازگزاران و به ویژه بانوان، برای بهره مندی از ثواب بیشتر و پس از پایان قنوت نماز، دستهای خود را به سر و صورت و سینه می کِشند.

برخی از مراجع معظّم تقلید، این کار را در همه نمازها چه واجب و چه مستحب و برخی دیگر فقط در نمازهای واجب، نه تنها مستحب نمی دانند، بلکه مکروه و ترک آن را دارای ثواب و پاداش می دانند.(16)

هم چنین بر گرداندن انگشتر و نگاه کردن به نگین آن در قنوت نماز، که بیشتر به وسیله مردان نمازگزار انجام می شود، طبق نظر برخی از مراجع بزرگوار تقلید مانند حضرت امام خمینی رحمه الله مستحب نیست.(17)

نکته دوازدهم:

برخی از مراجع معظّم تقلید چنین فتوا داده اند:

«بدن نمازگزار حتی هنگام گفتن ذکرهای مستحب نماز غیر از «بِحَولِ اللَّهِ ...» باید آرام و بی حرکت باشد، به گونه ای که اگر نمازگزار در حال حرکت بدن ذکر بگوید، مثلاً هنگام رفتن به رکوع یا سجده، تکبیرهای مستحب را به قصد ذکر مخصوصی که در نماز وارد شده است و دستور آن را داده اند بگوید، باید نمازش را دوباره بخواند. اما چنانچه به این قصد که ذکر و یاد خدا در هر جای نماز خوب و پسندیده است، بخواهد ذکری مستحب مانند تکبیر را بگوید، نمازش صحیح است، هر چند بدنش در حال حرکت باشد.»(18)

نکته سیزدهم:

هنگامی که از مردم پرسیده می شود: اگر بچه ای مُهر نماز را از جلوی نمازگزار بردارد و برود، یا کسی مُهر نماز را با پایش از جلوی نمازگزار به فاصله دوری پرت کند، وظیفه نمازگزار چیست؟ گاه پاسخ می دهند: باید بر پشت دست یا بر ناخنهایش ـ به ویژه ناخن شَست سجده کند و نماز بخواند. در حالی که بسیاری از مراجع بزرگوار تقلید مانند حضرت امام خمینی رحمه الله می فرمایند که نمازگزار باید به ترتیب ذیل عمل کند:

اول. اگر چیزی که سجده بر آن صحیح است داشته باشد، مثلاً تکه کاغذی در جیب خود دارد، باید بر آن سجده کند.

دوم. چنانچه چیزی که سجده بر آن صحیح است نداشته باشد و وقت نماز نیز تنگ نباشد، باید نماز را بشکند و آن چیز را فراهم کند و دوباره نماز خود را بخواند.

سوم. اگر وقت نماز تنگ است به طوری که فراهم کردن آن چیز موجب قضای نمازش می شود، باید نمازگزار بر لباسش، چنانچه از «پنبه» یا «کتان» است، سجده کند.

چهارم. اگر لباسش از جنس دیگری غیر از پنبه و کتان است، باید بر همان چیز سجده کند.

پنجم. چنانچه آن هم ممکن نباشد، باید بر پشت دستش سجده کند.

ششم. اگر آن هم امکان ندارد، باید بر چیز معدنی مانند عقیق انگشتر سجده کند.

قابل توجه است در صورتی که وقت نماز وسعت دارد و نمازگزار چیزی را که سجده بر آن صحیح است ندارد، ولی مُهر نماز در فاصله نزدیکی مثلاً حدود یک یا دو قدمیِ نمازگزار پرت شده باشد، باید با رعایت جهت قبله در صورت امکان و نگفتن ذکرهای نماز، به طرف مُهر نماز حرکت کند و سپس به نزدیک آن که رسید، ادامه نمازش را شروع کند و هنگام سجده بر آن سجده کند.(19)

1. استفتائات جدید، ج1، ص212 و 213.

2. همان، ص 275 ـ 276.

3. زیرا در حال نماز، انسان نمازگزار با خدا مرتبط می شود.

4. استفتائات جدید، ص87، س 413.

5. توضیح المسائل مراجع، به کوشش محمدحسن بنی هاشمی خمینی، 2 جلد، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1375، ج 1، ص 170، شرط یازدهم.

6. با اقتباس از: العروة الوثقی، آیت الله سید محمد کاظم طباطبایی یزدی، 2 جلد، [بی تا[ تهران، المکتبة العلمیة الاسلامیة، 1399 ق / 1358 ش (تاریخ مقدمه)، ج 1، ص 234، التاسع.

7. همان، ص 241، مسئله 30.

8. همان، ص 209، مسئله 24 و پیش از آن.

9. دفتر امام خمینی رحمه الله بخش استفتا.

10. با اقتباس از: العروة الوثقی، ج 1، ص 699، مسئله 2 و 3.

مجله مبلغان / دی و بهمن 1384/ شماره 74