علل پیدایش قساوت قلب
چنانچه خداوند در وصف ایشان فرمود « ثُمَّ قَسَت قُلُوبکم »پس از آن دلهایتان سخت شد همچون سنگ یا سخت تر همانا از برخی از سنگها نهر ها جاری می شود و بعضی از آنها می شکافد و آب از آن بیرون می آید و برخی از آنها از ترس خداوند فرومی ریزد و خداوند از آنچه که انجام می دهید غافل نیست
خداوند در این آیه قساوت قلب آنها و تمام کسانی که مانند انها هستند به سنگ تشبیه می کند همانگونه که سنگ سخت است و بیل و کلنگ و یا آب در آن اثر نمی گذارد و نفوذی در آن ندارد بعضی افراد بشر نیز قلبی چون سنگ دارند و موعظه پیامبران و مصلحان در آنها تأثیر نمی گذارد هر چند که همراه با منطق و برهان و یا حتی معجزه باشد پس از این تشبیه گامی فراتر می رود و اظهار دارد که دلهای آنان از سنگ هم سخت تر است و این مثل مانند مثل دیگر قرآن است که در آن کافران به چارپایان تشبیه شده اند و انگاه فراتر رفته از آنها هم گمراه تر معرفی شده اند
لطف سخن در اینجا ست که برای نشان دادن و اثبات این معنا که دلهای آنان از سنگ هم سخت تر است دلیلی اقامه میکند که بعضی از سنگها قابل نفوذند و در آنها امید خیر و جود دارد ولی دلهای آنان به هیچ روی قابل نفوذ نیست برای اثبات این مطلب انواع و اقسام سنگهایی را که قابل نفوذ ند یاد میکند به این بیان که بعضی از سنگها بگونه ای است که نهر های بزرگی از لا بلای آنها جاری می شود و بعضی از سنگها شکافته می شوند و از آنها چشمه های روان می شود و مهتر اینکه بعضی از سنگها هستند که از خوف خداوند از جای خود کنده می شوند و به پایین سقوط می کنند این هم نشانی از تاثیر پذیری بعضی از سنگها دارد [1]
خلاصه مطلب اینکه عناد و عصبیت و فرو رفتن در مادیات و سایر امراض روحی که در بنی اسراییل رسوخ نموده بود موجب عدم تأثیر آیات و معجزات روشن و مواعظه و ادله و براهین عقلی نفوس آنها ست و مطالعه حالات یهود از زمان حضرت موسی (ع)تا این زمان بهترین دلیل براین مدعا است که هیچ طایفه بقدر اینها قساوت نداشته است [2]
2.فاصله گرفتن از مکتب وحی
یکی از اسباب که انسان را دچار بیماری قساوت قلب و سنگدلی می کند و انسان را از درجه انسانیت ساقط می کند در قرآن عبارت است از جدایی و فاصله گرفتن از مکتب وحی و آئین آسمانی که توسط پیامبران الهی ابلاغ می شود و قرآن به این حقیقت که علت قساوت قلب و سنگدلی فاصله گرفتن از آئین مقدس الهی است در سوره مبارکه حدید اشاره می کند و می فرماید « أَلَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلا یَکُونُوا کَالَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَیْهِمُ الأمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَکَثِیرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ[3]
آیا وقت آن نرسیده است که دلهای مومنان در برابر ذکر خدا و آنچه از حق نازل شده است که خاشع گردد و مانند کسانی نباشد که قبلا به آنها کتاب آسمانی داده شده سپس زمانی طولانی بر آنها گذشت و قلب های آنها قساوت پیدا کرد و بسیاری از آنها گنهکارند
در این آیه شریفه عتابی است به مومنین به خاطر قساوتی که دلها یشان را گرفته و در مقابل ذکر خدا خاشع نمی شوند حقی هم که از ناحیه او نازل شده آن را نرم نمی کند و در آخر حال ایشان را به حال اهل کتاب تشبیه میکند که کتاب خدا بر آنها نازل شد و در اثر ارزوهای طولانی دلها یشان دچار قساوت گردید خدای تعالی با این کلام خود به این حقیقت اشاره نموده که دلهای مسلمانان مانند دلهای اهل کتاب دچار قساوت شده و قلب قاسی از آنجا که در مقابل حق خشوع و تاثیر و انعطاف ندارد از زی عبودیت خارج است و در نتیجه از مناهی الهی متاثر نمی شود و بابی باکی مرتکب گناه و فسق شود و به همین مناسبت در آیه شریفه در ردیف فَقَسَت قُلُبهم جمله و کثیرمِنهُم فَاسِقُون را آورده[4] بنابراین انسان باید نهایت تلاش را بکند تا به این بیماری مهلک روحی گرفتار نشود و آنچه سبب و علت سنگدلی و قساوت می شود دوری کند چنانکه مشاهده می شود عده بسیاری از انسانها که ادعی اسلام و انتساب به قرآن را می کند در حالیکه سراسر وجود آنها قساوت و سنگدلی فراگرفته که همچو سنگ بلکه سخت تر از سنگ گردید و هیچ انعطاف پذیری ندارد هرچه آیات الهی روح بخش قرآن بر آنها تلاوت شود اصلاً تاثیر عملی و تغییر حال برای آنها حاصل نمی شود و این باعث دوری از لطف و رحمت الهی است .
3.پیمان شکنی
یکی از عوامل که قساوت قلب و سنگدلی را به دنبال دارد در قرآن کریم عبارت است از پیمان شکنی و پایمال کردن عهد ایمانی خود با خداوند است چون مومنان پاک سیرت در سایه ایمان خود با معبود جهانیان عهدوپیمان بسته اند که هرگز در تمام عمر جز پروردگار یکتا را نپرستند و هیچگاه از صراط مستقیم عبادت و پرستش او به کژ راهه شرک و فساد و گناه منحرف نشوند با توجه به این پیمان بستن اگر انسان این عهد مقدس را پایمال کرد و از راه مستقیم منحرف شد دچار نفرین و لعنت الهی خواهد شد و گرفتار بیماری مهلک قساوت وسنگدلی می شود در این رابط خداوند در سوره مائده می فرماید « فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِیثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِیَةً یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُکِّرُوا بِهِ وَلا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلا قَلِیلا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ »[5]
پس( بنی اسراییل) را به خاطر شکستن پیمان نشان لعنت کردیم ( و از رحمت خویش دور ساختیم) و دلهایشان را سخت گردانیدیم آنان کلمات( الهی) را از جایگاه های خود تحریف می کنند و بخشی از آنچه را به آنان تذکر داده شده بود فراموش کردند و تو همواره بر خیانتی از آنان اگاه می شوی (هر روز توطئه و خیانتی تازه دارند) مگر اندکی از ایشان (که سنگدل و تحریف گر و خائن نیستند) پس از آنان در گذر و از لغزش هایشان چشم بپوش همانا خداوند نیکوکاران را دوست می دارد.
بنابر این اینگونه آیات به یکی از وجوه زیر تفسیر شود .
الف: قرار دادیم دلها ایشان را سخت بر سبیل عقوبت به این وجه که الطاف خاصه لین القلب را از آنها برداشتیم
ب: آنکه به سبب فرط عناد و انکار ، تخلیه نمودیم و بعد از اتمام حجت آنها را واگذاشتیم. و اثار قسی القلب ظاهر و هویدا شد
ج: به جهت عدم تدبر و تأمل در آیات بینه و حجج ظاهره سلب توفیق آنها فرمودیم و قسی القلب گردیدند و از شنیدن تهدیدات و مشاهده آیات اصلاً متاثر نشدند [6]
از جمله اثار شوم پیمان شکنی یهودان بود که دلهای آنان مانند سنگ سخت شده هرگز نصیحت و پند نمی پذیر ند و انقیاد فطری و پذیرش خود را از دست داده در اثر لجاج در قطب مخالف قرار گرفته عناد درون خود را با پروردگار اظهار می نمایند [7]
پیام که از این آیه شریفه بدست می آید این است که از پیمان شکنی بنی اسراییل و عواقب که محرومیت از لطف الهی و زمینه پیدایش سنگدلی و پیدایش نفاق است عبرت بگیریم و همواره به پیمان الهی پایدار و مستحکم باشیم تا دچار قساوت و سنگدلی نشویم
4 .گناه کردن و تکرار آن
یکی از اسباب های که بعنوان زمینه ساز و موجب قساوت قلب و سنگدلی در روایات نام برده شده گناه کردن و تکرار آن است هر نوع گناه که انسان مرتکب آن شود موجب افزایش سنگدلی می شود مگر اینکه از عمل زشت خود پشیمان شود و از آن توبه کند و از وسوسه های شیطانی به خداوند پناه ببرد قلب آن از این قساوت و سنگدلی سالم خواهد ماند اما اگر توبه نکند بر گناهان خود پا فشاری و اسرار کرد این باعث قساوت قلب و سنگدلی می شود که امام علی(ع)در این باره در روایت خود می فرماید «مَا جفت الدموع الالقسوة القلوب و ماقست القلوب الا لکثرة الذنوب »[8] اشکها خشک نمی شود مگر به سبب سختی دلها و دلها سخت و سنگین نمی شود مگر به سبب فزونی و کثرت گناه
در روایتی دیگری از امیر المومنین(ع)می خوانیم که آنحضرت فرمود : لاوجع اوجع للقلوب من الذنوب » [9]هیچ دردی برای دلها درد آورتر از گناهان نیست
یعنی قلب امراض و درد های مختلفی دارند بعضی از آنها روحانی و بعضی جسمانی اما شدید ترین دردناک ترین و مضر ترین آنها گناهان است و این معصیت ها بنفسه امراض قلب است مانند کینه ، حسد ، ضعف توکل و غیره[10]
5 .غفلت و بی خبری
از جمله عوامل که موجب قساوت قلب و سنگدلی می شود غفلت است غفلت به معنای نا آگاهی و در یاد نبودن و بی خبری از هرگونه حوادث تلخ و شیرین که در زندگی انسان روح می دهد اگر انسان دچار غفلت و بی خبری شد دیگر هیچ گونه تصمیم درست در برابر این حوادث نخواهد داشت ممکن است که این غفلت انسان را به نبودی همیشگی سوق دهد که دیگر امیدی برای سعادت او باقی نه ماند
روزی امیرالمومنین (ع) داخل بازار بصره شده دید مردم سرگرم خرید و فروشند پس امام سخت گریست و فرمود: ای بندگان دنیا وای کارگران اهل دنیا هر گاه شما روز ها مشغول سوگند خوردن و سوداگری باشید و شبها در بسترهایتان خواب باشید و در بین معامله های دنیویه و خوابتان از آخرت غافل باشید پس چه زمان توشه برای سفر آخرت خود مهیا می کنید و به فکر معاد خود می افتید[11]
پس انسان باید در مقابل غفلت و بی خبری برای همیشه هوشیار و بیدار باشد چون قلب انسان را قسی می کند به گونه ای که دیگر موعظه و نصیحت در آن اثر نمی گذارد در این باره روایتی از امام محمد باقر(ع)نقل شده که آنحضرت فرمود : ایّاکَ والغفلة ففیها تکون قساوت القلب [12]»مباد غفلت کنی که در آن مایه قساوت است
6 .آرزوهای دراز
یکی از عوامل قساوت و سنگدلی آرزوی دراز که از بد ترین رذایل اخلاقی که انسان را از راه مستقیم منحرف و به گمراهی سوق می دهد و موجب قساوت قلب انسان می شود . واین آرزوی دراز از دو چیز ناشی می شود
اولاً: دینا دوستی ، انسان چون به دنیا و شهوات ، لذات و علایق آن مانوس می شود مفارقت از دنیا بر قلبش گران می آید از این جهت از فکر در باره مرگ که موجب جدایی از دنیا است امتناع می ورزد
ثانیاً: جهل ، گاهی انسان به جوانی و سلامتی جسمی خود اعتماد می کند و مرگ را در این حالت بعید می داند غافل و جاهل از اینکه مرگ نه به پیران اختصاص دارد نه به جوانان پس بخاطر این دو عامل انسان مبتلا به آرزوی دراز میشود [13]
و این آرزوی طولانی انسان را از خدا غافل به دنیا حریص می سازد و سبب قساوت قلب و سنگدلی می شود به همین علت در حدیث آمده است که خدای متعال به حضرت موسی(ع)فرمود :یَا مُوسی لا تطوِّل فی الدّنیا أملک فیقسو قلبک و القاسی القلب منّی بعیدٌ [14]» ای موسی در دنیا آرزوی خود را دراز مکن تا دلت سخت شود که دل از من دور است در حدیثی دیگری از امیر المومنین (ع)آمده است که فرمود : مَن یأمل آن یعیش غدا فَانّه یأمل ان یعیش ابداً و من یأمل ان یعیش ابدا یقسو قلبه و یرغب فی دنیا [15]
هرکه آرزو داشته باشد که فردا زنده بماند درحقیقت آرزوی زندگی جاودان کرده است و هر که آرزوی زندگی جاودانه داشته باشد دلش سخت می شود و به دنیا روی می آورد .
7 .پر خوری
یکی از عوامل که در قرآن و روایات معصومین(ع) برای قساوت قلب و سنگدلی ذکر شده است زیاده روی و افراط در خوردن و آشامیدن است شاید جهت اینکه پرخوری موجب قساوت قلب و سنگدلی می شود آن است که اگر خوراک بیش از حد لازم وارد معده شود دستگاه هاضمه در تعب قرار می گیرد و وظیفه هضم درست انجام نمی گیرد و آن خوراکی فاسد یعنی جزء بدن نمی شود و موجب تقویت نمی گردد و خون که جوهره همان خوراک فاسد است با کثافت و غلظت در قلب جای گرفته و از آن بخار غلیظ ، روح بخاری متصاعد شده و چون قلب معنوی و حقیقی انسان با این قلب صنوبری و جسمانی کمال رابطه و اتحاد دارد قلب معنوی هم سخت و سفت سنگدل و قساوت دارمی شود[16]
خداوند حکیم در قران می فرماید : وَکُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفِین»[17]بخورید و بیاشامید لکن زیاده روی نکنید به راستی که خداوند اسراف کنندگان را دوست ندارد . شاید بعضی افراد این دستور قرآنی را بسیار ساده فرض کنند اما اگر به عمق قضیه نگاه شود سبب و علت بسیاری از امراض پر خوری و ایجاد زائد ه های از اخلاط است که در اثر پرخوری در معده و رگها پیدا می شود
پیامبر اکرم (ص)می فرماید : المعدة بیت کل الداء و الحمیة راس کل دواء وعط کل بدن ما عودته »[18] معده خانه تمام امراض است و پرهیز اصل تمام داروها است و آنچه بدنت را به آن عادت داده ای از عادت درست آن را از او دریغ مدار
خلاصه بحث اینکه افراط و زیاده روی در خوردن و آشامیدن باعث می شود که دل انسان بیمار شود علاوه بر بیماری های جسمی دچار بیماری های روحی و روانی گردد حضرت علی (ع) در حدیث خود می فرماید :«ایّاکم و البطنه فانَّها مقساة للقلب مکسلة الصلاة مفسدة للجسد »[19] برشما باد بدوری از پر خوری که آن دل را سخت میکند و شخص را در نماز کسل می سازد و تن را به تباهی می کشاند .
و همینطور در روایتی از امام صادق(ع)می خوانیم که می فرماید :«لیس شی ء اضر لقلب المومن من کثرة الاکل وهی مورثه لشین قسوة القلب و هیجان الشهوة»[20] یعنی هیچ چیز از پر خوری برای قلب مومن مضرتر از پر خوری نیست پر خوری دو اثر به دنبال دارد سنگدلی و هیجان شهوت
نتیجه بحث اینکه اگر انسان اعتدال و میانه روای در خوردن و آشامیدن بر قرار کند یعنی انسان تا به چیزی میل و اشتها پیدا نکند آن را مصرف نکند و هنگامی که به چیزی اشتها پیدا کرد یعنی گرسنه یا تشنه شد از خوردن و نوشیدن خود داری نکند در نتیجه هم از بیماری های جسمی و هم از بیماری های روحی و روانی در امان خواهد بود و مبتلا به قساوت و سنگدلی نخواهد شد.
8.پر خوابی
از جمله چیزهای که انسان را مبتلا و دچار به قساوت و سنگدلی می کند افراط کردن در خواب است اگر چه خواب یکی از نعمت های بزرگ الهی است و انسان باید از آن استفاده کند اما در حد اعتدال یعنی انسان شب و روز مقداری خواب کند تا رفع خستگی از بدنش شود و آماده برای ادامه فعالیت و امور روزمره شود اما اگر در خوابیدن زیاده روی و افراط کرد بدنش فاسد و کسل و قلبش سنگدل و قساوت دار می گردد.
از امام صادق(ع)روایت شده است که می فرماید:«وکثرة النوم یتولد من کثرة الشرب وکثرة الشرب یتولد من کثرة الشبع و هما یثقلان النفس عن الطاعة و یقسیان القلب عن التفکر و الخشوع»[21] خواب زیاد از آب خوردن زیاد است و آن از خوراک زیاد است و هر دو سنگین می کند نفس را از طاعت وعبادت و قساوت دار می کند قلب را از تفکر و خشوع در معارف الهی و اُمور اخروی
خلاصه مطلب اینکه هر کس باید طبیب خود باشد و به مقداری که رفع خستگی و ناراحتی بدن شود استراحت کند و خواب رود و اعتدال را رعایت کند تا به قساوت قلب و سنگدلی که مهلک ترین بیماری روحی است مبتلا نشود .
9 .پر گویی و زیاده گویی
یکی از عوامل قساوت قلب و سنگدلی پر گویی و زیاده روی در سخن گفتن است بی تردید همانطوریکه احتیاط و مراقبت در سخن گفتن گوینده را از تند روی بیهوده گویی و انحراف از حق باز می دارد پر گویی زیاده گویی و رهایی زبان آدمی را گرفتار قساوت قلب و سنگدلی می کند زیرا پرگویی موجب غفلت از شرایطی خواهد شد که گوینده از نظر زمان مکان ،محیط و موقعیت خویش باید بدان توجه داشته باشد در نتیجه انسان وقتی به پر گویی و زیادگویی رسید نه تنها ارزش سخن کاسته خواهد شد بلکه گوینده در درون قلب خویش دچار به بیماری مهلک قساوت و سنگدلی می شود که دیگر از الطاف الهی دور خواهد ماند که این مطلب را در حدیثی از رسول اکرم (ص) می خوانیم که آن حضرت می فرماید: «لا تکثروا الکلام بغیر ذکر الله فانَّ کثرة الکلام بغیر ذکر الله قسوة القلب انّ ابعد الناس من الله القلب القاسی »[22]در غیر از یاد خدا بسیار سخن مگویید چون زیادگویی جز در یاد خدا سبب سنگدلی می شود و دورترین مردم از خدا آدم سنگدل است .
پس ما باید در سخن گفتن افراط نکنیم بلکه اعتدال را رعایت کنیم و علما اخلاق هم همواره بر میانه روی در گفتار تاکید داشته اند بویژه در روش عملی و آموزشی بزرگترین معلم و مربی اخلاق امیر المومنیین(ع) بخوبی دیده می شود. در مذمت پیرامون پر گویی آنحضرت می فرماید:« من کثر کلامه کثر خطؤه و من کثر خطؤه قلَّ حیاؤه ومن قلّ حیاؤه قل ورعه و من قلّ ورعه مات قلبه و من مات قلبه دخل النار »[23]و کسی که زیاد سخن می گوید زیادهم اشتباه دارد و هرکس که بسیار اشتباه کرد شرم و حیا او اندک است و آن که شرم او اندک پرهیز کاری او نیز اندک خواهد بود و کسی که پر هیز کاری اواندک است دلش مرده و آنکه دلش مرده باشد در آتش جهنم سقوط خواهد کرد.
10 .عیاشی و هوسبازی
یکی از عوامل که قساوت و سنگدلی را به وجود می آورد و زمینه این بیماری مهلک را فراهم می سازد عیاشی و هوسبازی است که این مفهوم دارای مصادیق زیادی است که ما در این بحث به چند تا اشاره می کنیم.
الف : موسیقی
یکی از مصادیق عیاشی و هوسبازی که بسیار تاثیر گذار است در پیدایش قساوت قلب و سنگدلی موضوع استماع غناء یعنی شنیدن موسیقی است که متاسفانه همچون میکروبی خطرناک در پیکر زندگی ما راه یافته و در قیافه موجودی مهربان تیشه بر ریشه سلامت روح مردم می زند و دامنه سنگدلی را گسترش میدهد دلها را سیاه چه عمرها را تباه و چه سرمایه های پر ارج انسانی را بر باد داده است و میدهد اگرچه ممکن است بسیاری به بزرگی این خطر پی ببرند و شاید اصلاً از درک این معنی عاجز باشند که موسیقی قلب و جان آدمی را وارونه میکند و اگر بتوانند این واقعیت را بفهمند و ضرری که از این راه عائد میشود در میزان عقل خود بسنجد وحشت زده از این صدا های نرم و لطیف میگریزند [24]
حضرت رسول اکرم(ص)در حدیثی به امیر المومنین علی)ع) چنین سفارشی می کند :«یاعلی ثلاث یقسین القلب استماع اللهو وطلب الصید و اتیان باب السلطان »[25] ای علی (ع)سه چیز است که انسان را سنگدل می کند گوش دادن به لهو ، دنبال شکار رفتن ، به درب سلطان جائر رفت آمد کردن
در روایتی از امام صادق(ع)می خوانیم که ان حضرت می فرماید:«استماع اللهو و الغنا ینبت النفاق کما ینبت الماء الزرع»[26] گوش دادن به ساز و آواز بذر نفاق بی ایمانی را در دل می رویاند آنچنانکه آب گیاه را می رویاند
ب:شکار
مصداق دیگری عیاشی و هوسبازی که سنگدلی و قساوت را به وجود می آورد و زمینه این بیماری مهلک را فراهم می کند شکار و صید حیوانات است .
البته این نکته قابل ذکر است که صید و شکار حیوانات بر دو نوع است
اول: اینکه صید و شکار بعنوان شغل برای بدست آوردن مخارج خود و خانواده را به دنبال شکار می رود که حضرت رسول اکرم(ص)در حدیثی که قبلاً در بحث موسیقی ذکر شد این قسم شکار را عامل قساوت قلب و سنگدلی نمی داند
دوم: اینکه گاهی بعضی افراد برای لذت بردن به دنبال شکار می رفتند و از روی عیاشی و هوسبازی شکار می کردند و هیچ استفاده ای هم از آن نمی کردند بلکه شکار را همین طور روی زمین رها می کردند که مقصود حضرت رسول اکرم(ص)در حدیث همین مورد بود چون از روی عیاشی و هوسبازی و لذت بردن بود و انسان هر چقدر مشغول عیاشی و هوسبازی باشد نسبت به خداوند غافل می شود و دچار قساوت قلب می شود .
ج: رفت آمد به در بار سلاطین
از جمله مصادیق عیاشی و هوسبازی که انسان را دچار سنگدلی و قساوت قلب می کند رفت آمد به در بار پادشاهان که همه اش رزق وبرق دنیا است می باشد .
جامع بین هر سه قسم ، غنا و موسیقی ، شکار کردن و رفت آمد به دربار پادشاهان ، عیاشی و هوسبازی است و هر چه هم انسان دنبال هوای نفس و زرق و برق دنیا برود قلبش قسی تر می شود و به جای می رسد که در مقابل ذکر خدا هیچ انعطافی از خود نشان نمی دهد حال آنکه نام خداوند وقتی در مقابل افراد آماده و داری قلب سلیم خوانده شود تمام وجودش تحت تاثیر واقع می شود و قلبش تکان می خورد فکرش متوجه می شود غرض این است که انسان به مرحله ای می رسد که دیگر راه برگشت ندارد.[27]
11 .مادیگرایی
از جمله عوامل قساوت یکی هم مادیگرایی است که انسان وقتی دلبستگی و گرایش به مادیات کند دیگر از هیچ گونه قید و شرطی برای خود قائل نیست بلکه تنها سعی و تلاش را در جمع آوری ثروت و مادیات صرف می کند در نتیجه از معارف الهی غافل مانده مبتلا به قساوت قلب میشود .
بخاطر همین امام علی(ع)در روایتی می فرماید :«ان کثرة المال مفسد للدین مقساة القلوب»[28] به راستی که مال و ثروت زیاد دین آدمی را فاسد می کند و نیز قساوت دهنده دلها است زیرا هنگامی که دل به مال علاقه مند شد وهمّ غم او زیادی ثروت شد دلش سخت می شود به طوریکه برای پروردگار خاشع نمی شود یعنی خود را بنده عاجز و محتاج به او نمی بیند و نیز به فکر جهان پس از مرگش نمی افتد و نیز به تهیدستان و گرفتاران ترحم و رقت نمی نماید البته نکته ای مهمی که باید دانست اینست که زیادتی ثروت که مذمت شده و موجب قساوت و شقاوت قلب است ثروتمندی با بخل از انفاق است و اگر ثروت با سخاوت جمع شود یعنی را احتکار نکند و روی هم نگذارد بلکه از یک دست بگیرد و بادست دیگر بدهد چنین ثروتی ممدوح و موجب زیادی رقت و سعادت مندی شخص است [29]
نکته حساس بحث ما همین است که مادیگرا و دنیا پرستان قلب شان از تمام فضائل و سجایای اخلاقی و عواطف دور می شود و از هیچ منظره عبرت انگیز متاثر نمی شود رهنمایی پیامبران و منادیان عدالت در آنان اثر نمی گذارد.
12 .نگاه شهوت آمیز کردن به نامحرم
یکی از چیزهای که بعنوان عامل قساوت قلب و سنگدل در روایات نام برده شده نگاه کردن به زنان نامحرم است البته این نگاه که از روی شهوت و هوس بازی باشد حضرت عیسی(ع)به اصحاب خود فرموند: «ایّاکم و النظر الی المخدرات فانّها بذرالشهوت و نبات القسوة»[30] بپزهیزید از نظرکردن به زنان نامحرم که زنان تخم شهوت ومنتج قساوت قلب و سنگدلی هستند
در روایتی امام علی(ع)چنین می فرماید : والعین جاسوس القلب و برید العقل فغض بصرک عما یلیق بدینک و یکرهه قلبک و ینکره عقلک [31]» چشم جاسوس قلب و شاطر عقل است پس بپوش چشم خود را از هر چه که به دین و مذهب سازگار نیست و از هر آنچه که دل تو از آن کراهت دارد و عقلت از دیدن او منکر است
قرآن هم در باره حفظ از چشم چرانی و نگاه شهوت آمیز می فرماید:« قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ[32]» به مومنین بگو چشم های خود را از نگاه به نامحرمان فرو گیرند و عفاف خود را حفظ کنند .
همچنین حضرت یحی بن ذکریا می فرماید:« الموت احب الیَّ من نظرة لغیر واجب[33]»مردن محبوب تر است نزد من از نگاه کردن به غیر واجب
خلاصه مطلب اینکه نگاه شهوت آمیز به زنان نامحرم انسان را به وادی قساوت و سنگدلی سوق میدهد و دچار به این بیماری مهلک میکند.
13. حرام خوری
ازجمله چیزهای که قساوت را به وجود می آورد حرام خوری است خوراکی که انسان می خورد به منزله بذری است که در زمین قلب ریخته می شود پس اگر ان خوراک پاکیزه و حلال باشد اثرش در قلب که به منزله سلطان بدن است از رقت و صفا ظاهر می شود و از اعضا و جوارحش جز خیر و نیکی تراوش نمی کند و اگر ان خوراک پلید و حرام باشد قلب را کدور و تیره نموده در اثر قساوت و ظلمت امید خیری و او نخواهد بود پند و اندرز در او اثر نمی کند و سخت ترین مناظر رقت بار او را متاثر نمی کند چنانچه حضرت سید الشهدا(ع)به لشکریان پسر سعد ضمن خطبه اش فرمود :«فقد ملئت بطونکم من الحرام و طبع علی قلوبکم ویلکم الاتنصفون الاتسمعون »[34] شکم های تان از حرام پر شده و بر دلهایتان مهر خورده دیگر حق را نمی پذیرید وای بر شما آیا انصاف نمی دهید آیا گوش فرانمی گیرد
با الجمله خوراک حرام قلب راسخت و تاریک نموده آنگاه از پذیرش و تسلیم به هر حقی خود داری می کند و از هیچ اندرزی متاثر نمی شود بلکه دیگر از هیچ جنایتی روگردان نیست[35]
14 .خاک بر قبر خویشان ریختن
یکی از عوامل دیگری که انسان را به طرف قساوت قلب و سنگدلی سوق می دهد خاک ریختن بر سر قبر بستگان و خویشاوندان می باشد که در این مورد حدیثی از رسول خدا(ص) نقل شده که آن حضرت می فرماید :«انهاکم ان تطرحوا التراب علی ذوی ارحامکم فانَّ ذالک یورث القسوة فی القلب و من قسی قلبه بعد عن ربه»[36] نهی می کنم شمار ا از اینکه خاک بر قبر خویشاوندان خودتان بریزید زیرا این کار موجب قساوت قلب می شود و هر کس که دلش قساوت دار شد از پروردگار خویش دور است .
[1] جعفری، یعقوب ،تفسیر کوثر ،قم انتشارات هجرت چاپ 1376 ،ج1 ص 257
[2] شیرازی ، دشتغیب ،سید عبدالحسین ، طبیب اطیب البیان تهران انتشارات اسلام چاپ 1366 ج2 ص60
[3] حدید /16
[4] تفسیر المیزان ج19 ص 184
[5] مائده/13
[6] ، حسینی شاه عبدالعظیمی حسین بن احمد، تفسیر اثناعشری،تهران انتشارات مقات 1363 ه ش ج3 ص 41
[7] حسینی همدانی ،سید محمد حسین، انوار در خشان ، تهران ،ناشر کتاب فروشی لطفی چاپ 1404 ه ق، ص 378
[8] صدوق، محمد بن بابویه، علل شرایع ، انتشارات مومنین چاپ ششم 1385ه ش ج2 ص 287
[9] مجلسی، محمد باقر ، بحارانوار ،لبنان بیروت نشر موسسه الوفا،چاپ1404ه ق ج70 ص 342
[10] همان
[11] قلب سلیم دو جلدی ج1 ص 348
[12] الحرانی، ابی محمد حسن علی ابن شعبه ، تحف العقول عن آل الرسول ،تهران انتشارات مکتب صدوق چاپ 1376 ص 285
[13] شبر، سید عبدالله، اخلاق مترجم ، محمد رضا جبران ،قم انتشارات هجرت چاپ دهم 1383ه ش ص 446
[14] اصول کافی ، ج5 ص 266
[15] محمدی ، ری شهری ، محمد میزان الحکمه ناشر دارالحدیث چاپ 1422 هق ، ج1 ص 134
[16] قلب سلیم دو جلدی ج1ص343
[17] اعراف/31
[18] ابوالفتوح رازی ، حسین بی علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن مشهد انتشارات بنیاد پژوهشهای اسلامی استان قدس رضوی، چاپ 1408 ه ق ج8 ص 176
[19] الامدی التمیمی ، عبد الواحد، غررالحکم و دررالکلم بیروت انتشارات موسسه العلمی لمطبوعات چاپ 7120 ج1 ص 169
[20] نوری ، میر زا حسین ، مستندرک الوسائل ، لبنان بیروت ، انتشارات موسسه آل البیت لاحیاء التراث چاپ 1408 ه ق ج12 ص 213
[21] بحار الانوار ج 73 باب انواع النوم
[22] میزان الحکمة ج9 ص 3627
[23] دشتی محمد ترجمه نهج البلاغه ،قم انتشارات موسسه فرهنگی تحقیقاتی امیر المومنین(ع) چاپ 13 84 ، ص 508
[24] ضیا آبادی ، سید محمد ، قساوت بیماری مهلک بشر تهران ناشر دارالکتب الاسلامیه چاپ 1352 ه ش ص 36 و-55
[25] ، الحر العاملی، محمد بن الحسن وسائل الشیعه ، لبنان موسسه آل البیت لاحیاء التراث چاپ 1413 ه ق ،ج17 ص 314
[26] همان ص 316
[27] مکارم شیرازی، ناصر، یکصد موضوع اخلاقی در قرآن و احادیث ،تهران ناشر دارالکتب الاسلامیه چاپ 1381 ه ش ،ص 176
[28] تحف العقول ص 199
[29] قلب سلیم دو جلدی ، ص 347
[30] گیلانی، عبدالرزاق، شرح مصباح الشریعه، تهران انتشارات صدوق چاپ 1377ه س ، ص 277
[31] مستدرک الوسایل ج 14 ص 269
[32] نور/30
[33] مستدرک الوسایل ج14ص 270
[34] دشتغیب ، شیرازی ، سید عبدالحسین، گناهان کبیره ،قم دفتر انتشارات اسلامی چاپ 1374 ه ش ، ج1ص 390
[35] دست غیب ، شیرازی ، سید عبدالحسین ، گناهان کبیره ، قم انتشارات اسلامی چاپ 1374 ه ش ج ص 390
[36] میزان الحکمه/ج8 ص 3462
یعسوب الدین