یعسوب الدین

  دين مبین اسلام برای جلوگیری از هرگونه افراط و تفریط در این امر به ارائه ویژگی ها و شاخصه های اساسی در مسکن می پردازد و پیروان خویش را از هر گونه افراط و تفریط بر حذر می دارد. بر این اساس برآن شدیم تا گوشه ای از بایسته ها و شایسته های یک مسکن خوب را مورد اشاره قرار دهیم تا علاوه بر آشنایی با دستورات اسلام در این زمینه، وظیفه خویش را در قبال افراط و تفریط هایی که مخصوصا در دهه های اخیر رو به فزونی نهاده است انجام دهیم.

   ويژگي مسكن خوب

در بررسی آيات و روايات، گاه به دو واژه سعادت و شقاوت در امور معنوى بر می خوریم که منظور از آن رسيدن انسان به بهشت و نعمتهاى اخروى و يا افتادن در جهنم و معذب شدن در آن است که جز به واسطه ايمان و تقوا و يا كفر و شرك و گناه به وجود نمى‏آيد.

و گاه اين دو واژه به واسطه چگونگی استفاده از لذائذ مادى مشروع و نعمتهاى دنيوى همچون همسر شايسته، خانه بزرگ، مركب خوب و همسايه صالح و مانند آنها به كار می رود. رسول خدا9 مي فرمايد: مِنْ سَعَادَةِ الْمُسْلِمِ سَعَةُ الْمَسْكَنِ وَ الْجَارُ الصَّالِحُ وَ الْمَرْكَبُ الْهَنِي‏ءُ؛[1] از سعادت مسلمان خانه وسيع، و همسايه شايسته و مرکب خوب است.

          نشان باشد از نيكبختى سه چيز             بود خانه خوب و همسايه نيز

             دگر داشتن مركب راهوار             كه آسان كند هر كجا بر تو كار

بنابراين، اسلام در صدد تامين هر دو نوع: سعادت معنوى و سعادت مادى مي باشد که خانه وسیع و خوب از جمله آنها است. اما چه نوع خانه ای مورد نظر اسلام است، موضوعی مهم و قابل دقت است. 

به خلاف عقيده برخي كه خانه خوب را با معيارهاي غربي مي سنجند، اسلام ويژگي هاي منحصر به فردي از خانه خوب و در شان انسان مسلمان تبيين مي نمايد كه توجه به هريك تامين كننده سعادت دنيوي و اخروي انسان را تامین می نماید. در این مجال به چند ويژگي مهم خانه و مسكن از منظر اسلام مي پردازيم:

الف: زمين مناسب

اولين ويژگي مهم براي مسكن مناسب، زمين آنست. علاوه بر موقعيت مكاني و رشد مالي در آينده که امروزه مورد توجه خریداران زمین می باشد؛ اسلام سه عامل ديگر همچون: هواى خوب، آب فراوان و شيرين، و زمين صاف و نرم، را برای احداث خانه مورد تاكيد قرار مي دهد.

 در روایت است که حضرت علي7 مي فرمايد: لَا تَطِيبُ السُّكْنَى إِلَّا بِثَلَاثٍ الْهَوَاءِ الطَّيِّبِ وَ الْمَاءِ الْغَزِيرِ الْعَذْبِ وَ الْأَرْضِ الْخَوَّارَة؛[2] مسكن گرفتن خوش نمي گذرد مگر به سه چيز: هواى خوش، آب فراوان گوارا، و زمين حاصل‏خيز.

دقت در انتخاب محل و تحقيق درباره همسايگان دو نکته مهم دیگري است كه در انتخاب زمین یا مسکن مورد توجه اسلام قرار گرفته و بر آن تاکید شده است:

1. محل

محل زندگي و افرادي كه در تعاملات اجتماعي در ارتباط مستقيم مي باشند تاثير بسزایي در روش و منش انسان دارد. به تعبير ديگر شهرها و ساختمانها يكي از شاخصه هاي مهم بيان و نمايش هويت تمدنها، فرهنگها و جوامع انساني هستند. يكي از ويژگيهاي شهرها سيماي ظاهريشان است كه مي‏توان از آن به عنوان يكي از شاخص­هاي معرفي هويت‏شهر و در نتيجه هويت اهل آن نام برد. بنابراين مي‏توان گفت كه يكي از راههاي احراز هويت‏شهرها و درنتيجه تمدن مسلمين، سيماي عمومي شهرها و خانه ها به سمت‏سيمايي متمايز از سيماي بلاد غير مسلمان است. به يقين زندگي در ميان برخي فِرق و اديان با زندگي در ميان مسلمانان تا حد زيادي متفاوت است. طبق سفارش شرع مقدس اسلام مناسب ترين مكان براي زندگي يك مسلمان، در بين مسلمانان است و اختلاط با غيرمسلمانان و امتزاج روحي با آنان عواقب منفي بر فرد و خانواده خواهد داشت، چرا كه محيط، اثرات موثري بر فرد و خانواده مي گذارد. به يقين محله هايي كه از نظر فرهنگ اسلامي بالاتر باشند و به عنوان مثال صداي دلنواز اذان هر روز به گوش برسد و انسان با مومنين در حال معاشرت است با مكان هايي كه بويي از اسلام به مشام نمي رسد تاثير يكنواختي نخواهد داشت و حتي اگر انسان مومن نهايت سعي و تلاش را در سالم نگهداشتن فكري و عقيدتي خود و خانواده به خرج دهد، باز اثرات منفي محيط را نخواهد توانست انكار نمايد.

 در روايت است خداوند عزوجل به يكي از پيامبرانش وحي نمود: قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ لَا تَلْبَسُوا لِبَاسَ أَعْدَائِي وَ لَا تَطْعَمُوا مَطَاعِمَ أَعْدَائِي وَ لَا تَسْلُكُوا مَسَالِكَ أَعْدَائِي فَتَكُونُوا أَعْدَائِي كَمَا هُمْ أَعْدَائِي؛[3] به مومنان بگو جامه هاي دشمنان من را نپوشند، غذاهاي آنها را نخورند و شيوه آنها را [در امور مختلف] به كار نگيرند كه در اين صورت مانند آنان دشمن من مي شوند. به تعبير ديگر روايت فوق در صدد بيان اين نكته است كه مشابهت با هر گروهي ، ناخواسته انسان را به آن سو مي كشاند

آرامش یک محل نيز نكته مهم ديگري است كه می تواند به عنوان مهمترين ويژگي در انتخاب زمین یا خانه مورد توجه قرار گیرد. چرا که زندگی در محل های شلوغ و پر سر و صدا، آرامش انسان را بر هم زده و مشکلات فردی و گاه خانوادگی را به همراه دارد. خداوند متعال نیز خانه را محل سکینه و آرامش معرفی دانسته مي فرمايد: وَ اللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً؛[4] خدا خانه‏هايتان را جاى آرامشتان قرار داد. شاید بتوان از این آیه چنین استفاده نمود که نباید انسان در مکانی خانه بسازد یا خریداری کند که آرامش خود و خانواده را به مخاطره بیاندازد.

2. همسايه

از جمله مسايلي كه خواسته يا ناخواسته تاثير مثبت يا منفي بر فرد مي گذارد دوست و همنشين است. به همين علت اسلام تاكيد فراواني بر انتخاب همنشين شايسته نموده است. همسايه نيز همانند دوست تاثير بسياري بر روحيات انسان دارد. اگر همسايه، با ايمان و صالح نباشد يا فرد مومن و خانواده اش را تحت تاثير اعمال و رفتار خويش قرار مي دهد و يا اعمال و رفتار او موجب سلب آسايش و آرامش مي شود. بر اين اساس تحقيق درباره همسايگان در هنگام خريد زمين يا مسكن در اولويت مي باشد. امير المومنين7 در كلامي مي فرمايد:سَلْ عَنِ الرَّفِيقِ قَبْلَ الطَّرِيقِ وَ عَنِ الْجَارِ قَبْلَ الدَّار؛[5] پيش از راه از رفيق راه بپرس، و پيش از خريد خانه ازهمسايه بپرس. البته نباید از نظر دور داشت که همانگونه كه لازم است انسان در زمان انتخاب زمين يا خانه درمورد محل و همسايگان تحقيق نمايد، در زمان فروش منزل يا زمين نيز مراعات همسايه ضروري است بدين جهت اسلام تاكيد مي نمايد براي فروش خانه، همسايگان در اولويت مي باشند تا مبادا خانه به فردي فروختهشود كه موجبات اذيت و آزار همسايگان را فراهم نمايد. رسول خدا9 مي فرمايد: إِذَا أَرَادَ أَحَدُكُمْ أَنْ يَبِيعَعَقَارَهُ، فَلْيَعْرِضه عَلَى جَارِهِ؛[6] زماني كه هريك از شما اراده مي نمايد كه زمين يا ملك خويش را بفروشد بايد نخست به همسايه خويش پيشنهاد دهد.

همچنين مي فرمايد: جَارُ الدَّارِ أَحَقُّ بِدَارِ الْجَارِ وَ الارْضِ؛[7] همسايه خانه در خريد خانه یا زمین همسايه مقدّم است.

ب: ساختمان

امروزه ساختمان سازي با سرعت بسيار زيادي رو به گسترش است و هر كس در پي جديدترين نقشه و طراحي مي باشد تا مناسبترين خانه را تهيه نمايد. متاسفانه تنها مسئله اي كه در ساختمان ها مدنظر قرار نمي گيرد توجه به فرهنگ ایرانی - اسلامی و دوري از فرهنگ بيگانه است. دور شدن معماري ايراني از فرهنگ اسلامي به سوي فرهنگ غربي مهمترين معضل پيشروي زندگي هاي كنوني است.

 اين در حالي است كه يكي از مهم ترين مكان هاي جذب جهانگرد در كشورمان، شگفتي هاي معماري اسلامي و ظرافت هاي خاصي است كه با استفاده از شرع اسلام به كار رفته است. به عنوان نمونه در معماری اسلامی حتی به مکان چاه آب آشامیدنی و چاه فاضلاب[8] و مکان سرويس هاي بهداشتي در ساختمان توجه شده است. از امام صادق7 حکایت است که فرمود: أَ لَيْسَ مِنْ حُسْنِ التَّقْدِيرِ فِي بِنَاءِ الدَّارِ أَنْ يَكُونَ الْخَلَاءُ فِي أَسْتَرِ مَوْضِعٍ فِيهَا؛[9] آيا نمى‏بينى كه از نيكوئى تقدير خانه كه آدمى بنا مى‏كند آن است كه بيت الخلاء در پنهان‏ترين جاهاى خانه باشد؟  

در بررسی سخنان معصومین : درباره ساخت و يا خريد خانه به نکات قابل توجهی برخوریم که به عنوان نمونه به چند مورد اشاره می شود:

1. معماري

واقعيت اين است كه معمارى، بسيارى از رفتارهاى ما را جهت‏دهى مى‏كند. تا پيش از آن كه بنايى ساخته شود، بنا، اسير انسان است اما پس از ساخت، انسان اسير ساختمان است؛ زيرا تا پيش از ساخت، ما به آن شكل مى‏دهيم و پس از ساخت، بنا، رفتار ما را شكل مى‏دهد. به همين جهت، اگر در مرحله طرّاحى، براساس فرهنگ خودى و بومى نقشه‏اى را طرّاحى كنيم، ميان فرهنگ ما و فرهنگى كه ساختمان بر ما تحميل مى‏كند، تناقضى پيش نخواهد آمد؛ امّا اگر معماري بر اساس فرهنگ بيگانه و غير خودى ساخته شود، ميان فرهنگ فرد مسلمان و فرهنگ ساختمان، تناقض پيش خواهد آمد. گرچه ممكن است اين تناقض در آغاز، مشكل‏ساز باشد و رنگ و بوى ستيز دهد؛ امّا به مرور زمان، از فرهنگ فرد، حسّاسيت‏زدايى و عادي شده، فرهنگ ساختمان چيره مى‏گردد. اين تغييرات، آن قدر آرام و خزنده‏اند كه شايد هيچ توجّهى را برنمي انگيزاند؛ امّا پس از گذشت زمان، با مقايسه اين دو دوره مى‏توان تغييرات را درك كرد. اين تغيير، نخست در حوزه رفتار صورت مى‏گيرد و سپس، تغيير رفتار، موجب تغيير فرهنگ مى‏شود. به عنوان نمونه حيا، يكى از بارزترين شاخصه‏هاى فرهنگ اسلامى است و معمارى اسلامى با اين شاخصه هماهنگى كامل دارد. به همين خاطر در معماري اسلامي نه تنها درون هيچ خانه اي از بيرون قابل ديد نيست؛ بلكه ورودي بسياري از خانه ها به نحوي ساخته شده است كه اگر درِ خانه نيز باز بماند حياط و درون خانه به هيچ وجه قابل ديد نيست.  اما متاسفانه امروزه به تبعيت از فرهنگ غرب نه تنها درون خانه ها در معرض ديد است بلكه خانه ها به گونه اي ساخته شده اند كه هريك بر ديگري اشراف دارند. 

نمونه ديگر از حيا در معماري اسلامي، پوشيدگى درونى خانه‏هاست به گونه اي كه خانواده‏ها در معرض ديد ميهمانان نامحرم نمي باشند. طبيعى است كه برخى ميهمانان با اعضاى خانواده، نامحرم هستند و لذا ساختار معمارى اسلامي به گونه اي است كه خانواده كمتر در ديدِ نامحرم قرار گيرد. معمارى اسلامي، همه فضاى منزل را در برابر ديدگان نامحرم، قرار نمى‏دهد و فضاهاى خصوصى خانه (همچون آشپزخانه، سرويس‏ها و اتاق‏هاى استراحت) را كه معمولاً خانم‏ها بيشتر از آن استفاده مى‏كنند، به گونه‏اى طرّاحى مى‏كند كه در معرضِ ديد نباشد. امّا در معمارى برهنه و غربزده چنين ملاحظاتى بي معني است.

در اينجا لازم است بر اين نكته تاكيد نماييم كه گرچه در دهه هاي اخير بازديد از آثار تاريخي و معماري اسلامي رو به افزايش است اما اين بازديدها بسيار سطحي و خالي از عبرت گيري و درس آموزي است. شاهد بر اين مدعا افزايش استفاده از معماري غربي است. شاهد بر اين مطلب افزايش فوق العاده بازديد كنندگان از معماري اسلامي به خصوص خانه هاي تاريخي است در حالي كه اندك تغييري در معماري ساختمانها مشاهده نمي شود و با سرعت فوق العاده اي معماري غربي در كشورمان رو به گسترش است.

بنابر اين سخن معماري اسلامي كه تا قرن گذشته در برخي شهرها همچون كاشان و يزد انجام مي پذيرفته است معماري همراه با فرهنگ تقوا بوده است.

2. وسعت خانه

 «خانه بزرگ» از جمله مواردي است كه مورد توجّه اسلام قرار دارد. در سخنان بزرگان دين يكي از خوشي هاي در دنيا، خانه وسيع معرفي شده است.‏ امام كاظم 7 در مسجد الحرام ميان حلقه‏اى از بنى هاشم بود و درباره خوشى دنيا گفتگو مي كردند و هر كدام چيزى در باره آن مي گفتند. از آن حضرت در اين مورد سئوال شد، فرمود: سَعَةٌ فِي الْمَنْزِلِ وَ فَضْلٌ فِي الْخَادِمِ؛[10] در وسعت منزل است و خوبى خدمتكار.

اهميت اين موضوع به حدي است كه رسول خدا 9 در يكي از دعاهاي خويش، از خداوند متعال خانه وسيع طلب مي نمايد: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي ذَنْبِي وَسَّعَ لِي فِي‏داري و بَارَك لِي فِي رِزْقِي؛[11] خدايا گناه مرا ببخش و خانه مرا وسعت بخش و روزى مرا افزون كن.

 [1] . الخصال، شيخ صدوق، انتشارات جامعه مدرسين، قم، دوم، 1403 ق، ج1، ص183

[2] . تحف‏العقول، حسن بن شعبه حرانى، انتشارات جامعه مدرسين، قم، دوم، 1404ق، ص 320

[3] . علل‏الشرائع، شيخ صدوق، انتشارات مكتبة الداورى، قم، ج 2، ص 348

[4] . نحل/80

[5] . الكافي، ثقة الاسلام كلينى، دار الكتب الإسلاميه، تهران، 1365 ش، ج 8، ص 24

[6] .نهج الفصاحة، ابو القاسم پاينده‏، دنياى دانش‏، تهران‏، 1382ش، چهارم، ص 186

[7] . عوالي اللالي، ابن ابى جمهور احسائى، انتشارات سيد الشهداء (7)، قم، 1405 ق، اول، ج1، ص58

[8] . الكافي، ج3، ص 7

[9] . توحيدالمفضل، مفضل بن عمر جعفى كوفى، انتشارات مكتبة الداورى، قم، سوم، 1969 م، ص70؛ مستدرك‏الوسائل، ج 1، ص 250

[10] .  المحاسن، احمد بن خالد برقى، دار الكتب الإسلاميه، قم، 1371 ق، ج2، ص 611

[11] . نهج الفصاحة، ص 251

ویژگی های مسکن از منظر اسلام (2)

ج. دقت در ساخت

اولیای الهی، عنایت ویژه ای به محکم ‏کاری در کارها و استحکام در ساخت خانه داشته ‏اند. استحکام، باعث استفاده بیش‏تر آیندگان است و طبق نقل برخی روایات، اجر معنوی ساخت بنا تا زمانی که از آن استفاده شود برای صاحب آن جاری است؛ چنان که از رسول خدا صلی الله علیه و آله حکایت شده است که فرمود: «مَنْ بَنَی بُنْیَاناً فِی غَیْرِ ظُلْمٍ وَ لَا اعْتِدَاءٍ... کَانَ لَهُ اَجْراً جَارِیاً مَا انْتَفَعَ بِهِ اَحَدٌ مِنْ خَلْقِ اللهِ؛ (1)کسی که ساختمانی را بدون ظلم و تجاوز بنا بنهد، تا زمانی که یکی از بندگان خدا از آن استفاده می کنند، برایش پاداش نوشته می شود.»

دقت در ساخت و استحکام بخشی به ساختمان از جمله دستورهای انبیای الهی است؛ چنان که امام صادق علیه السلام می فرماید: «وقتی ابراهیم، فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله فوت کرد، رسول خدا صلی الله علیه و آله در قبر او خلل و ناصافی ملاحظه و آن را با دست مبارک صاف کرد و فرمود: «اِذَا عَمِلَ اَحَدُکُمْ عَمَلاً فَلْیُتْقِنُ؛ (2)زمانی که یکی از شما کاری انجام می دهد، باید آن را محکم کند.»

و در جای دیگر فرمود: «وَلَکِنَّ اللهَ یُحِبُّ عَبْداً اِذَا عَمِلَ عَمَلاً اَحْکَمَهُ؛ (3) خداوند، بنده ای را دوست می دارد که چون کاری انجام دهد، محکم کاری کند.»

قرآن کریم نیز هنگام بیان داستان ساخت سد ذوالقرنین، به این مطلب اشاره می کند که ذوالقرنین درباره استحکام این سد گفت: «فَاِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّی جَعَلَهُ دَکَّاءَ »؛ (4) «هنگامی که وعده پروردگارم ـ قیامت ـ فرا رسید، آن را در هم می کوبد.» یعنی استحکام این سد به گونه ای است که هیچ چیز، غیر از زلزله قیامت نمی تواند آن را تخریب کند.

از این چند نمونه، اهمیت دقت در ساخت و استحکام خانه نیز فهمیده می شود؛ چرا که کم‏ترین بی دقتی می تواند خسارات جبران ناپذیر مادی و معنوی را به فرد و جامعه بزند. بر همین اساس، امام صادق علیه السلام می فرماید: «مَنْ بَنَی فَاقْتَصَدَ فِی بِنَائِهِ لَمْ یُؤْجَرْ؛ (5) هر که ساختمانی بسازد و از آن کم بگذارد اجری ندارد.»

شاید بتوان از این سخن شریف، این مطلب را استنباط کرد که اصل محکم کاری در ساختمان ـ که نوعی حفاظت از جان ساکنان آن است ـ دارای پاداش اخروی نیز می‏باشد. همچنین سهل انگاری در ساخت و بی توجهی به استانداردهای لازم در هر زمان، اجرت مالی را نیز تحت الشعاع قرار می دهد.

د. چند توصیه پس از خرید یا ساخت

برخلاف تصور برخی از عوام که دستورهای شریعت اسلام را تنها بر پایه مسائل اخروی می دانند، این فرامین، مسائل دنیوی را نیز در بر دارد؛ دستورهایی که در هیچیک از ادیان دیگر به این گستردگی، سابقه نداشته است. در این مجال به چند نمونه از توصیه ها درباره خرید یا ساخت خانه اشاره می شود:

اول: صرف پول خانه برای خرید خانه

بسیار مشاهده می شود که برخی، منزل خود را می فروشند و پول آن را سرمایه گذاری می کنند و یا به خرید ماشین و... اختصاص می دهند. مهم تر آنکه اکثر این سرمایه گذاریها به نتیجه نمی رسد و گاه اصل سرمایه از بین رفته است. غافل از آنکه قرنها قبل، رسول خدا صلی الله علیه و آله بر بی برکت بودن چیزی که با پول خانه خریداری شود، تأکید فرموده است؛ مانند: «مَنْ بَاعَ دَاراً فَلَمْ یَجْعَلْ ثَمَنَهَا فِی مِثْلِهَا لَمْ یُبَارَکْ لَهُ فِی ثَمَنِهَا اَوْ قَالَ لَمْ یُبَارَکْ فِیهَا؛ (6)هر کس خانه ای را بفروشد و با بهایش، خانه دیگری نخرد از خیر و برکت آن پول به دور است.»

دقت در ساخت و استحکام بخشی به ساختمان از جمله دستورهای انبیای الهی است؛ چنان که امام صادق علیه السلام می فرماید: «وقتی ابراهیم، فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله فوت کرد، رسول خدا صلی الله علیه و آله در قبر او خلل و ناصافی ملاحظه و آن را با دست مبارک صاف کرد و فرمود:زمانی که یکی از شما کاری انجام می دهد، باید آن را محکم کند.

دوم: نفروختن منزل به‏خاطر بدهکاری

ادای دین از جمله مسائل مهمی است که شارع مقدس اسلام، تأکید فراوانی بر آن کرده است. در خبر است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «الْمَعْکُ طَرْفٌ مِنَ الظُّلْمِ؛ (7)تأخیر پرداخت دین، شمه ای از ظلم است.»

شاعر هم می گوید:

چو از کس ستانی تو چیزی به وام

سزد گر به ردّش کنی اهتمام

که تأخیر باشد در این ره ستم

چه دین تو بسیار باشد چه کم

اهمیت پرداخت دین تا بدانجاست که مراجع تقلید، شکستن نماز را برای پرداخت بدهی لازم می دانند (البته در صورتی که پرداخت آن در نماز ممکن نباشد.) (8) نکته مهم و شگفت آور اینکه اسلام به کسی اجازه نمی دهد برای ادای دین، خانه ای را بفروشد که سرپناه خانواده اش است؛ در حالی که چنین دستوری درباره هیچ چیز دیگر همچون وسیله رفت و آمد و... به چشم نمی خورد.

به همین دلیل، زمانی که فردی به امام صادق علیه السلام عرض می کند: «طلبی از مردی دارم که می خواهد خانه اش را بفروشد و دین خود را به من بپردازد.» امام علیه السلام دو مرتبه فرمود: «اُعِیذُکَ بِاللهِ اَنْ تُخْرِجَهُ مِنْ ظِلِّ رَأسِهِ اُعِیذُکَ بِاللهِ اَنْ تُخْرِجَهُ مِنْ ظِلِّ رَأسِهِ؛ (9) به خدا پناه ببر از اینکه او را از سرپناهش بیرون کنی، به خدا پناه ببر از اینکه او را از سرپناهش بیرون کنی.»

محمد بن عمیر، بزّاز بود. تمام اموالش رفت و فقیر شد؛ ولی از شخصی ده هزار درهم طلب داشت. بدهکار، منزلش را به ده هزار درهم فروخت و پول ابن عمیر را آورد. ابن عمیر با دیدن پولها پرسید: «اینها چیست؟» بدهکار پاسخ داد: «اینها بدهی من به توست.» ابن عمیر پرسید: «آیا ارث برده ای؟» گفت: «نه». «به تو بخشیده اند؟» گفت: «نه.» پرسید: «مزرعه ای داشتی و فروختی؟» گفت: «نه.»

ابن عمیر گفت: «پس از کجا آورده ای؟» گفت: «منزلم را فروختم تا بدهی خود را بپردازم.» ابن عمیر گفت: «امام صادق علیه السلام فرموده است: «لَا یُخْرِجُ الرَّجُلُ مِنْ مَسْقَطِ رَأسِهِ بِالدَّیْنِ؛ (10)کسی را برای دَین از محلّی که به دنیا آمده، بیرون نمی کنند.» این پول را بردار که من بدان نیاز ندارم، و به خدا سوگند! با آنکه اکنون و در این حال، نیاز به حتی یک درهم دارم؛ ولی از این پول یک درهم هم وارد منزل نخواهم کرد.» (11)

سوم: قربانی برای ساخت

در اسلام، بر قربانی کردن برای چند چیز تأکید شده است که از جمله آنها قربانی برای ساخت مسکن است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: «مَنْ بَنَی مَنْرِلاً فَلْیَذْبَحْ کَبْشاً وَلْیُطْعِمْ لَحْمَهُ الْمَسَاکِینَ وَلْیَقُلْ اللَّهُمَّ ادْحَرْ عَنِّی وَعَنْ اَهْلِی وَوُلْدِی مَرَدَةَ الْجِنِّ وَ الشَّیَاطِینِ وَبَارِکْ لِی فِیهِ بِنُزُولِی فَاِنَّهُ یُعْطَی مَا سَاَلَ اِنْ شَاءَ الله؛ (12) هر که خانه می سازد، گوسفندی ذبح کند و گوشت آن را به بینوایان اطعام کند و بگوید: خداوندا! جنیان سرکش و شیاطین را از من و اهل بیت من و فرزندانم دور کن، و سکونتم را در اینجا مبارک فرما که ان شاء الله حاجتش روا شود.»

آنچه گفته شد گوشه ای از دستورهای اسلام درباره ساخت خانه دنیوی و ایجاد سرپناهی مناسب و آرامش بخش برای زندگی مادی دنیوی بود. در مقابل، سفارش اسلام برای ایجاد خانه دائمی آخرت و امنیت و آرامش آن سرا بسیار زیاد و قابل مقایسه با خانه دنیوی نیست. قرآن کریم به انسانها نصیحت می کند زندگی دنیا در مقابل زندگی آخرت بازی و سرگرمی است، پس به دنبال خانه آخرت باشید؛ چنان که می فرماید: «وَ مَا الْحَیَاةُ الدُّنّیَا اِلَّا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ اَفَلَا تَعقِلُونَ »؛ (13) «زندگانی دنیا جز بازی و سرگرمی نیست و سرای آخرت برای پارسایان نیکوتر است، آیا خرد نمی ورزید؟» سپس یادآور می شود زندگی دائمی و خانه حقیقی انسان، باغهایی از بهشت است که خداوند به مردان و زنان با ایمان، وعده داده است، چنان که می فرماید: «وَعَدَ اللهُ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا وَ مَسَاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنَّاتِ عَدْنِ وَ رِضْوَانٌ مِنَ اللهِ اَکْبَرُ ذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ »؛ (14)«خداوند به مردان و زنان باایمان، باغهایی از بهشت وعده داده است که نهرها از زیر درختانش جاری است، جاودانه در آن خواهند ماند و مسکنهای پاکیزه ای در بهشتهای جاودان [نصیب آنها می سازد] و رضای خدا، [از همه اینها] برتر است و پیروزی بزرگ، همین است.»

از امام صادق علیه السلام نیز روایت شده است که فرمود: «دَارُ الدُّنّیَا دَارُ زَوَالٍ وَ دَارُ الْآخِرَةِ دَارُ قَرَارٍ؛ (15)دنیا سرای فانی است و آخرت، منزل پایدار و باقی.»

خلاصه آنکه

معماری اسلامی، زیباترین و غنی ترین مفاهیم را در درون خویش داشته و دارد؛ به گونه ای که خانه از دید نامحرمان محفوظ است و هیچ گونه اشراف و تفاخری بین خانه ها مشاهده نمی شود و اکثر خانه ها به گونه ای است که حتی در کم‏ترین مساحت، دارای اندرونی و بیرونی است تا رفت و آمد افراد نامحرم مزاحمتی برای خانواده ها نداشته باشد. امروزه آپارتمانهایی وجود دارد که برای ساخت آن از معماری اسلامی کمک گرفته شده است.

برخی از افراد با دیدن خانه های بزرگ و اشرافی دیگران، حسرت می خورند و بر زندگی آنان حسادت می ورزند؛ اما لازم است چنین افرادی به چند نکته توجه داشته باشند:

الف. قرآن کریم کسانی را که به این امکانات و رفاه مادی می نگرند، به دو گروه تقسیم می کند:

اول: افرادی که با دیدن چنین صحنه های خیره کننده ای قلبشان تکان می خورد و آه سوزانی از دل می کشند و آرزو می کنند که ای کاش حتی یک روز، یک ساعت و یک لحظه! به جای آنان می بودند؛ چنان که قرآن می فرماید: «قَالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا یَا لَیْتَ لَنَا مِثْلَ مَا اُوتِیَ قَارُونُ اِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ»؛ (16)«کسانی که طالب زندگی دنیا بودند گفتند: ای کاش ما هم مثل آنچه به قارون داده شده است داشتیم! به راستی که او بهره عظیمی از نعمتها دارد.»

خداوند متعال به این گونه افراد می فرماید: «وَ لَا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ اِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ اَزْوَاجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَرِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ اَبْقَی»؛ (17)و هرگز چشمان خود را به نعمتهای مادّی، که به گروه هایی از آنان داده ایم، میفکن! اینها شکوفه های زندگی دنیاست تا آنان را در آن بیازماییم و روزی پروردگارت بهتر و پایدارتر است.»

بنابراین، جلوه های زندگی دنیوی همچون غنچه و شکوفه ای است که هرگز گل نمی شود و تنها ابزار آزمایش انسانهاست.

دوم: گروه پرهیزگار و با ایمان که افق فکرشان از این مسائل برتر و بالاتر است و شخصیت را با معیار زر و زور و خانه های قصر گونه نمی سنجند، آنان کسانی هستند که ارزشها را در امکانات مادی جستجو نمی کنند؛ چنان که قرآن می فرماید: «وَ قَالَ الَّذِینَ اُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوَابُ اللهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحاً وَلَا یُلَقَّاهَا اِلَّا الصَّابِرُونَ »؛ (18)«کسانی که علم و دانش به آنها داده شده بود، گفتند: وای بر شما! ثواب الهی برای کسانی که ایمان آورده اند و عمل صالح انجام می دهند بهتر است؛ اما جز صابران آن را دریافت نمی کنند.»

این دسته افراد امکانات مادی دنیا را برای به دست آوردن آخرت می خواهند و به همین علت بر ثروت و دارایی دیگران حسرت نمی خورند.

ب. از قدیم گفته اند: «هر که بامش بیش برفش بیش‏تر.» به یقین، کسانی که امکانات مادی بیش‏تری دارند و در خانه های وسیع تر و با امکانات بهتر زندگی می کنند، مسئولیت بیش‏تری در قبال دیگران همچون همسایگان و فقرا و اقوام دارند و کسانی خواهند توانست جوابگوی امکانات و رفاه خود باشند که علاوه بر کسب حلال، به حق و حقوق دیگران آشنایی داشته و به آن عمل کنند. باید توجه داشت که بسیاری از افراد با افزایش مال و منال دنیا، نه تنها به سعادت نزدیک نمی شوند؛ بلکه هر روز از خدا و دین دورتر می گردند.

پس از آنکه در تاریخ درباره اموال گسترده قارون سخن به میان آمده است، این حکایت نقل شده است که روزی حضرت موسی علیه السلام به قارون گفت: خداوند به من فرمان داده است که برای ادای حق نیازمندان، زکات مالت را بگیرم. قارون، هنگامی که از کم و کیف زکات با خبر شد و با یک حساب ساده فهمید چه مبلغ هنگفتی را باید در این راه بپردازد، سر باز زد و برای تبرئه خویش به مبارزه با موسی علیه السلام برخاست. او در میان جمعی از ثروتمندان بنی اسرائیل برخاست و گفت: «مردم! موسی می خواهد اموال شما را بخورد، دستور نماز آورد پذیرفتید، امور دیگر را نیز همه پذیرفتید، آیا زیر این بار هم خواهید رفت که اموالتان را به او بدهید؟!»

گفتند: «نه.» (19)

ج. همیشه رفاه و دارایی، نشانه رضای خداوند نیست. قرآن کریم می فرماید: «اَ تُتْرَکُونَ فِی مَا هَاهُنَا آمِنِينَ »؛ (20)«شما تصوّر می کنید همیشه در نهایت امنیّت در نعمتهایی که اینجاست می مانید.»

1) کنز العمال، ج 3، ص 896، ش 9076.

2) وسائل الشیعة، حر عاملی، قم، مؤسسة آل‏البیت علیهم السلام ، چاپ اول، 1409 ق، ج 3، ص229.

3) الامالی، شیخ طوسی، قم، انتشارات دارالثقافة، 1414 ق، ص 427.

4) همان / 98.

5) المحاسن، ج 2، ص 608.

6) عوالی اللئالی، ج 1، ص 108.

7) کنز العمال، ج 6، ص 223، ش 15441.

8) توضیح المسائل، امام خمینی رحمه الله ، انتشارات محراب، چاپ اول، 1366 ش، مسئله 1161.

9) تهذیب الاحکام، شیخ طوسی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم، 1365 ش، ج 6، ص 187.

10) علل الشرایع، ج 2، ص 529.

11) همان.

12) مکارم الاخلاق، حسن بن فضل طبرسی، قم، شریف رضی، چاپ چهارم، 1412 ق، ص 127.

13) انعام / 32.

14) توبه / 72.

15) تحف العقول، ص 377.

16) قصص / 79.

17) طه / 131.

18) قصص / 80.

19) تفسیر نمونه، ج 16، ص 166.

20) شعراء / 146.

ويژگي هاي مسكن از منظر اسلام(قسمت سوم)

د. چند توصيه پس از خريد يا ساخت

برخلاف تصور برخی از عوام که دستورات شریعت اسلام را تنها بر پایه مسایل اخروی می دانند، دستورات اسلام مسایل دنیوی را نیز در بر دارد دستوراتي كه در هيچ از اديان ديگر به اين گستردگي سابقه نداشته است. در اين مجال به چند نمونه از توصيه ها در رابطه با خريد يا ساخت خانه اشاره مي شود:

اول: صرف پول خانه براي خريد خانه

بسيار مشاهده مي شود كه برخي منزل خود را مي فروشند و پول آن را سرمايه گذاري کرده و یا صرف خريد ماشين و ... مي نمايند. مهمتر آنكه اكثر اين سرمايه گذاري ها به نتيجه نرسيده و گاه اصل سرمايه از بين رفته است. غافل از آنکه قرن ها قبل، رسول خدا 9 بر بی برکت بودن چیزی که با پول خانه

خریداری شود تاکید نموده است چنانکه مي فرمايد: مَنْ بَاعَ دَاراً فَلَمْ يَجْعَلْ ثَمَنَهَا فِي مِثْلِهَا لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِي ثَمَنِهَا أَوْ قَالَ لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِيهَا؛[1] هر كس خانه‏اى را بفروشد و با بهايش خانه ديگرى نخرد از خير و بركت آن به دور است‏.

  دوم: عدم فروش منزل براي بدهكاري

اداء دین از جمله مسایلی مهمی است که شارع مقدس اسلام تاکید فراوانی بر آن نموده است. در خبر است که رسول خدا9 فرمود: الْمَعْك‏ طَرْفُ مِنَ الظُّلْمِ؛[2] تأخير پرداخت دين، شمه‏اى از ظلم است.  

شاعر هم می گوید:

          چو از كس ستانى تو چيزى بِوام             سزد گر برَدَّش كنى اهتمام‏

             كه تأخير باشد در اين ره ستم             چه دين تو بسيار باشد چه كم‏

 اهمیت پرداخت دین تابدانجاست که مراجع تقلید شكستن نماز را براي پرداخت بدهي لازم مي­دانند (البته در صورتی که پرداخت آن در نماز ممکن نباشد.)[3] نكته مهم و شگفت آور اينكه اسلام به كسي اجازه نمي دهد براي اداء دين ، خانه اي كه سرپناه خانواده اش مي باشد، بفروشد. در حالي كه چنين دستوري درباره هيچ چيز ديگر همچون وسيله رفت و آمد و... به چشم نمي خورد.

به همين خاطر زماني كه فردي به امام صادق7 عرض مي كند: طلبى از مردى دارم كه مى‏خواهد خانه‏اش را بفروشد و دين خود را به من بپردازد؟  امام 7 دو مرتبه فرمود: أُعِيذُكَ بِاللَّهِ أَنْ تُخْرِجَهُ مِنْ ظِلِّ رَأْسِهِ أُعِيذُكَ بِاللَّهِ أَنْ تُخْرِجَهُ مِنْ ظِلِّ رَأْسِهِ؛[4]  به خدا پناه ببر از اينكه او را از سر پناهش بيرون كنى به خدا پناه ببر از اينكه او را از سر پناهش بيرون كنى.

محمدبن عمير، بزّاز بود. تمام اموالش رفت و فقير شد، لكن از شخصي ده هزار درهم طلب داشت. بدهكار، منزلش را به ده هزار درهم فروخت و پول ابن عمير را آورد. ابن عمير با ديدن پول ها پرسيد: اينها چيست؟ بدهكار پاسخ داد: اينها بدهي من به تو است. ابن عمير پرسيد: آيا ارث برده‏اي؟ گفت: نه. به تو  بخشيده‏اند؟

گفت: نه. پرسيد: مزرعه‏اى داشتى و فروختى؟ گفت: نه.

ابن عميرگفت: پس از كجا آورده اي؟ گفت: منزلم را فروختم تا بدهي خود را بپردازم. ابن عمير گفت: امام صادق 7 فرموده است كه: لَا يُخْرَجُ الرَّجُلُ مِنْ مَسْقَطِ رَأْسِهِ بِالدَّيْنِ؛[5] كسى را براى دين از محلّى كه به دنيا آمده بيرون نمى‏كنند.

 اين پول را بردار که من بدان نياز ندارم، و به خدا سوگند گرچه اكنون و در اين حال، من نياز به يك درهم دارم ولى از اين پول يك درهم هم وارد منزلم نخواهم نمود.[6]

سوم: قرباني براي ساخت

  در اسلام قرباني نمودن براي چند چيز مورد تاكيد قرار گرفته است كه از جمله آنها قرباني براي ساخت مسكن است.

 رسول خدا 9 مي فرمايد: مَنْ بَنَى مَنْزِلًا فَلْيَذْبَحْ كَبْشاً وَ لْيُطْعِمْ لَحْمَهُ الْمَسَاكِينَ وَ لْيَقُلْ اللَّهُمَّ ادْحَرْ عَنِّي وَ عَنْ أَهْلِي وَ وُلْدِي مَرَدَةَ الْجِنِّ وَ الشَّيَاطِينِ وَ بَارِكْ لِي فِيهِ بِنُزُولِي فَإِنَّهُ يُعْطَى مَا سَأَلَ إِنْ شَاءَ اللَّه‏؛[7] هر كه خانه مي سازد، گوسفندى ذبح كند، و گوشت آن را به بينوايان دهد، و بگويد: «خداوندا جنيان و شياطين سركش را از من و اهل بيت من دور كن، و سكونتم را در اينجا مبارك گردان»، كه ان شاء اللَّه حاجتش روا گردد. آنچه گفته شد گوشه ای از دستورات در مورد ساخت خانه دنیوی و ایجاد سرپناهی مناسب و آرامش بخش برای زندگی مادی دنیوی بود. در مقابل سفارش اسلام برای ایجاد خانه دائمی آخرت و امنیت و آرامش آن سرا بسیار زیاد و قابل مقایسه با خانه دنیوی نیست. قرآن کریم به انسان ها نصیحت می کند زندگی دنیا در مقابل زندگی آخرت بازی و سرگرمی است به دنبال خانه آخرت باشید چنانکه می فرماید: وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذينَ يَتَّقُونَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ؛[8] زندگانی دنیا جز بازی و سرگرمی نیست و سرای آخرت برای پارسایان نیکوتر است آیا خرد نمی ورزید؟ سپس ياد آور مي شود زندگي دائمي و خانه حقيقي انسان باغهايى از بهشت است كه خداوند به مردان و زنان باايمان، وعده داده است، چنانكه مي فرمايد: وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْري مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدينَ فيها وَ مَساكِنَ طَيِّبَةً في‏ جَنَّاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ؛[9] خداوند به مردان و زنان باايمان، باغهايى از بهشت وعده داده كه نهرها از زير درختانش جارى است جاودانه در آن خواهند ماند و مسكن‏هاى پاكيزه‏اى در بهشتهاى جاودان (نصيب آنها ساخته) و (خشنودى و) رضاى خدا، (از همه اينها) برتر است و پيروزى بزرگ، همين است‏.

 از امام صادق7 نيز روایت است که فرمود: دَارُ الدُّنْيَا دَارُ زَوَالٍ وَ دَارُ الْآخِرَةِ دَارُ قَرَار؛[10] دنيا سراى فانى است و آخرت منزل پايدار و باقى‏.

خلاصه آنكه

 1. معماري اسلامي زيباترين و غني ترين مفاهيم را در درون خويش داشته و دارد به گونه اي كه   خانه از ديد نامحرمان محفوظ است، و هيچ گونه اشراف و تفاخري  بين خانه ها مشاهده نمي شود، و اكثر خانه ها به گونه اي است كه حتي در كمترين مساحت، داراي اندروني و بيروني مي باشد تا رفت و آمد افراد نامحرم مزاحمتي براي خانواده ها نداشته باشد. امروزه آپارتمانهايي وجود دارد كه براي ساخت آن از معماري اسلامي كمك گرفته شده است

2. برخي از افراد با ديدن خانه هاي بزرگ و اشرافي ديگران حسرت خورده و بر زندگي آنان حسادت مي ورزند؛ اما لازم است چنين افرادي به چند نكته توجه داشته باشند:

الف: قرآن كريم كساني را كه به اين امكانات و رفاه مادي مي نگرند، به دو گروه تقسيم مي نمايد:

اول: افرادي كه با ديدن چنين صحنه هاي خيره‏كننده قلبشان تكان مي خورد و آه سوزانى از دل مي كشند و آرزو مي كنند كه اى كاش حتى يك روز، و يك ساعت، و يك لحظه! به جاى آنان مي بودند، چنان كه قرآن مى فرمايد: قالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا يا لَيْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِيَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ ‏؛[11] كسانى كه طالب زندگى دنيا بودند گفتند اى كاش ما هم مثل آنچه به قارون داده شده است ما نيز داشتيم! به راستى كه او بهره عظيمى از نعمتها دارد.

خداوند متعال به این گونه افراد  می فرماید: وَ لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى‏ ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا لِنَفْتِنَهُمْ فيهِ وَ رِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَ أَبْقى‏؛[12] و هرگز چشمان خود را به نعمتهاى مادّى، كه به گروه‏هايى از آنان داده‏ايم، ميفكن! اينها شكوفه‏هاى زندگى دنياست تا آنان را در آن بيازماييم و روزى پروردگارت بهتر و پايدارتر است!

بنابر این جلوه‏هاى زندگى دنيوى همچون غنچه و شكوفه‏اى است كه هرگز گل نمى‏شود و تنها ابزار آزمايش انسان‏هاست.

دوم: گروه پرهيزگار و با ايمان كه افق فكرشان از اين مسائل برتر و بالاتر است و شخصيت را با معيار زر و زور و خانه هاي قصرگونه نمى‏سنجند، آنان كساني هستند كه ارزشها را در امكانات مادى جستجو نمى‏كنند، چنان كه قرآن مى‏ فرمايد: وَ قالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاًوَ لا يُلَقَّاها إِلَّا الصَّابِرُونَ؛[13] اما كسانى كه علم و دانش به آنها داده شده بود گفتند: «واى بر شما ثواب الهى براى كسانى كه ايمان آورده‏اند و عمل صالح انجام مى‏دهند بهتر است، اما جز صابران آن را دريافت نمى‏كنند.

این دسته افراد امکانات مادی دنیا را برای به دست آوردن آخرت می خواهند وبه همین علت بر ثروت و دارایی دیگران حسرت نمی خورند.

ب : از قديم گفته اند: هر چه بامش بيش برفش بيشتر. به يقين كساني كه امكانات مادي بيشتري دارندو در خانه هاي وسيع تر و با امكانات بهتر زندگي مي نمايند ، مسئوليت بيشتري در قبال ديگران همچون همسايگان و فقرا و اقوام دارند و كساني خواهند توانست جوابگوي امكانات و رفاه خود باشند كه علاوه بر كسب حلال، به حق و حقوق ديگران آشنايي داشته و به آن عمل نمايند. بايد توجه داشت كه بسياري از افراد با افزايش مال و منال دنيا، نه تنها به سعادت نزديك نمي شوند بلكه هر روز از خدا و دين دورتر مي شوند چنانكه قرآن كريم نيز به يك نمونه اشاره مي نمايد:

پس از آنكه در تاريخ درباره اموال گسترده قارون سخن به ميان آمده است اين حكايت نقل شده است كه روزى حضرت موسى7 به قارون گفت: خداوند به من فرمان داده كه برای اداء حق نيازمندان، زكات مالت را بگيرم، قارون هنگامى كه از كم و كيف زكات با خبر شد و با يك حساب ساده فهميد چه مبلغ هنگفتى را بايد

در اين راه بپردازد سر باز زد، و براى تبرئه خويش به مبارزه با موسى7 برخاست. او در ميان جمعى از ثروتمندان بنى اسرائيل برخاست و گفت: مردم! موسى مى‏خواهد اموال شما را بخورد، دستور نماز آورد پذيرفتيد، امور ديگر را نيز همه پذيرفتيد، آيا زيرا اين بار هم خواهید رفت كه اموالتان را به او بدهيد؟!

گفتند: نه.[14]

ج: هميشه رفاه و دارايي نشانه‏ى رضاى خداوند نيست. قرآن كريم مي فرمايد: أَ تُتْرَكُونَ في‏ ما هاهُنا آمِنينَ؛[15] آيا شما تصوّر مى‏كنيد هميشه در نهايت امنيّت در نعمتهايى كه اينجاست مى‏مانيد.

[1] . عوالي‏اللآلي، ج 1، ص108

[2] . کنز العمال، ج6، ص 223، ش15441

[3] . توضیح المسایل، امام خميني، انتشارات محراب ، اول ، 1366 هـ . ش، مسئله 1161

[4] . تهذيب‏الأحكام، شيخ طوسى، دار الكتب الإسلاميه، تهران، چهارم، 1365 ، ج6 ، ص 187

[5] . علل‏الشرائع، ج2، ص 529

[6] . همان

[7] . مكارم الاخلاق، حسن بن فضل طبرسى، شريف رضى، قم، چهارم، 1412 ق، ص127

[8] . انعام/32

[9] . توبه/ 72

[10] . تحف‏العقول، ص 377

[11] .قصص /79

[12] . طه / 131

[13] . قصص/80

[14] . تفسير نمونه، ج‏16، ص 166

[15] . شعراء/146

منبع : ماهنامه اطلاع رسانی، پژوهشی، آموزشی مبلغان شماره137

نویسنده:محمدمهدی قجری